Скачать или смотреть ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਹੂਣ ਵੰਸ਼

ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ (Gupta Empire) – ਵੇਰਵਾ
ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ 320 ਈਸਵੀ ਤੋਂ 550 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ “ਸੁਵਰਨ ਯੁੱਗ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ।
ਗੁਪਤ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ Chandragupta I ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਹੀ ਗਠਜੋੜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਈ ਅਤੇ ਮਗਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ Samudragupta ਨੇ ਦਿੱਤੀ। ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ “ਭਾਰਤ ਦਾ ਨੇਪੋਲੀਅਨ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਜੰਗਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਾਮਰਾਜ ਵਧਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ Chandragupta II (ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ) ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਮਰਾਜ ਆਪਣੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲਿਦਾਸ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਗੁਪਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁਨਰੁਤਥਾਨ ਹੋਇਆ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਰਚੇ ਗਏ। ਕਾਲਿਦਾਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ “ਅਭਿਗਿਆਨ ਸ਼ਾਕੁੰਤਲਮ” ਇਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਆਰਿਆਭਟ ਨੇ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤੇ। “ਸ਼ੂਨਯ” (0) ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਦਸ਼ਮਲਵ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਇਸ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁਕਲਾ ਵਿੱਚ ਅਜੰਤਾ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਉੱਚਾਈ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਪਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ।
ਪਰ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਿਆ। 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੂਣਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸਾਮਰਾਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸੁਵਰਨ ਯੁੱਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਰਤਾ, ਆਰਥਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਉਤਕਰਸ਼ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਦਿਵਾਇਆ। ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਹੂਣ ਵੰਸ਼
ਹੂਣ ਵੰਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯੋਧਾ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੂਣ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਯਾਇਵਰ (Nomadic) ਕਬੀਲੇ ਸਨ, ਜੋ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਇਹ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਯੁੱਧਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
ਹੂਣਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ Skandagupta ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਸਕੰਦਗੁਪਤ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੂਣਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੂਣਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੂਣਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ Toramana। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ Mihirakula ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਮਿਹਿਰਕੁਲ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬੁੱਧ ਮਠਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
ਹੂਣਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ। ਵਪਾਰ ਘਟ ਗਿਆ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਰੁਕ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵਧ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਾ ਰਿਹਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ।
ਪਰ ਹੂਣਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਯਸ਼ੋਧਰਮਨ ਨੇ ਮਿਹਿਰਕੁਲ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੂਣਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਗਏ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪੱਖੋਂ ਹੂਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਬਾਹੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੂਣ ਰਾਜਪੂਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ।
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਹੂਣ ਵੰਸ਼ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਭਰਾ ਅਧਿਆਇ ਲਿਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਹ ਖੁਦ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ। ਹੂਣ ਦੌਰ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਅਸਥਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਥਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।