Скачать или смотреть Udha e Kryqit

Udha e Kryqit: simbolet, historia e aktualiteti

Ungjijtë tregojnë ngjarjet e shumta që ndodhën në udhën drejt varrit të zgavruar në zemër të shkëmbit, mbi të cilin kryqtarët ngritën bazilikën vigane të Varrit të Shenjtë të Jezu Krishtit. Të shumta edhe shenjat simbolike që flasin për kuptimin e mbinatyrshëm të kësaj udhe të Kryqit e të përfundimit të saj.

Kujtojmë velin e zi të errësirës që mbështjell gjithë tokën nga mesdita deri në orën tre të pasdites’ (Mateu 27, 45), shenjë e gjykimit hyjnor, parafolur nga Amosi profet (8,9): “Atë ditë do të bëj të perëndojë dielli në mesditë!”. Në këtë mënyrë shpjegohet edhe grisja e papritur më dysh e tisit të tempullit, shenjë e ‘zbulesës’ së misterit të Zotit në Krishtin e kryqëzuar.

Edhe varret e hapura, prej nga dalin të vdekurit e ringjallur, për të cilat na flet Mateu (27, 52-53) ‘pas ngjalljes së Tij’, janë simbol i ngjarjes së lumnueshme të gjyqit të mbramë e i cakut të fundit të njeriut e historisë njerëzore. Fakte të tjera, të treguara nga ungjilltarët, reflektojnë për torturën që provoi Jezusi në orën e tmerrshme të kryqëzimit, kur gozhdat përshkonin mishin e thyenin kockat, plagë që shkaktonin dhimbje përtej durimit njerëzor, në sa shqyheshin nga pesha e trupit që vdiste dalë-nga-dalë.

Simbolik edhe përshkrimi i ‘poskës’ – që në latinisht ka kuptimin e pijes së përgatitur duke përzierë verë me vrer, ose, siç e përshkruan Marku, me mirrë, që ia dhanë Krishtit, kur pati etje e kërkoi të pinte diçka, për të njomur buzët rreshkura nga tmerri i kryqëzimit. Por tradita vë, me të drejtë, theksin mbi fjalët e fundit të Jezusit. Në kundërshtim me çka pohon një nga vargjet e lutjes së famshme të përshpirtshme afro-amerikane: “E gozhduan mbi kryq e nuk pëshpëriti asnjë fjalë”, përdorur si titull i romanit të Hainrih Bëlit: “E nuk tha asnjë fjalë të vetme” (1953) në të cilin tregohet historia e një çifti të kryqëzuar, sipas Ungjijve Jezusi në Kryq shqipton shtatë fraza, të cilat i shërbyen kompozitorit të famshëm Hajden (1787) për t’i muzikuar “Shtatë fjalët e Shëlbuesit mbi kryq”.
Ja edhe fjalët:

Kryqëzuesve: “Fali, o Atë se nuk dinë ç’ bëjnë!”.
Nënës dhe nxënësit të tij më të dashur, Gjonit: ‘Grua, qe yt bir!’; “Qe nëna jote”.
Keqbërësit të penduar, ndoshta ndonjë kryengritës kundër Romës, gozhduar përkrah tij: “Për të vërtetë po të them: sot do të jesh me mua në Parajsë”.
Pastaj: “Elì Elì, lemà sabachtani?” -që do të thotë: “Hyji im, Hyji im, pse hoqe dorë prej meje?”.
E akoma: “Kam etje”.
Së fundi: “Gjithçka u krye” dhe “O Atë, në duart e tua po e dorëzoj shpirtin tim”.

Të gjitha këto fjalë meritojnë një studim tepër të kujdesshëm, siç është bërë në ekzegjezë. Ne mjaftohemi të shënojmë se ato zbulojnë gamën e larmishme të ndjenjave të Jezusit e të temave teologjike që përmblidhen në këto fraza të shkurtra, herë të pëshpëritua e herë të klithura.
Nga njëra anë realizmi i kryqëzimit për Ungjijtë është provë e fuqishme e mishërimit te Hyjit: Krishti vuan pikërisht si çdo njeri.

Tek “Krishti në kryq”, Borges na e përshkruan kështu Jezusin: “Mjekrra e zezë i varet mbi kraharor./ Fytyra e tij s’është fytyra e piktorëve. / Është e rreptë fytyra e tij, fytyrë hebreu. / Po unë atë nuk e shoh./ Vijoj, prandaj, me ankth ta kërkoj/ deri atë ditë, / kur hapat e mi të heshtin mbi tokë”.
Nga ana tjetër, të gjithë mbeten të prekur thellë në shpirt nga heshtja e Atit qiellor. Shën Luka, siç dihet, e zbut këtë mungesë pikëlluese me një lutje plot besim që del nga buzët e shkrumbuara të Jezusit, kur thotë fjalën e shtatë e të fundit.

“Judenjtë kërkojnë shenja, grekët, dije: ne predikojmë Krishtin e kryqëzuar, shkandull për judenjtë, marrëzi për paganët”. Pali, duke u shkruar Korintianëve (I, 1, 22-23) me shprehje lapidare vë në qendër të krishterimit Krishtin e Kryqëzuar, ashtu si është edhe në qendër të Kishave e të një numri të jashtëzakonshëm ikonash. Që të bindesh për këtë, mjafton të soditësh ‘Të Kryqëzuarin’ e Mathias Grynevald në muzeun alsasian të Kolmarit “kryevepër në të cilën gjen shprehjen e vet më të thellë ankthi i pafund i shpirtit” siç shkruan në ‘Atje’ (dmth në Kalvar)(1891) Joris-Karl Huismans.

Historia e rikujtimit të Mundimeve të Zotit, duke përsëritur skenat tragjike të së Premtes së Madhe, është shumë e lashtë. Nis që në shekullin XII, kur kryqtarët dhe shtegtarët që ktheheshin nga Toka Shenjte, të tronditur nga ç’kishin parë e kishin dëgjuar, nisën të rikrijojnë në lutje skena të gjalla nga orët e fundit tokësore të Jezusit. Në shekullin XIV, dominikani spanjoll Alvaro di Kordoba e organizoi këtë kremtim kaq dramatik kishtar në 6 stacione apo pushime. Por apostulli i vërtetë i Udhës së Kryqit është Shenjti françeskan Leonardo di Porto Mauricio (1676-1751), predikatar i famshëm në të gjithë Italinë. Nën ndikimin e tij u ngritën 572 Udhë Kryqi, e edhe kjo e Koloseut në Romë, ku sonte Papa kremton së bashku me besimtarët e ardhur nga mbarë bota.