Скачать или смотреть श्रियाळ चांगुणा, कुडाळ संयुक्त दशावातर नाटक भाग १

#श्रियाळ_चांगुणा
इंद्र दरबारातील उर्वशी नामक रंभा पृथ्वीतलावरील शोभा पाहण्यासाठी मृत्यूलोकात येते. तिथे तिच्यावर आलेल्या नरराक्षस रुपी संकटाचे निवारण अवंती नरेश राजा चंद्रकांत करतो आणि त्यामुळे उर्वशी चंद्रकांत राजाच्या प्रेमात पडते आणि त्याच्याशी विवाह करण्याची ईच्छा दर्शवते. उर्वशी विवाहाला अनुमती मागण्यासाठी इंद्र दरबारी चंद्रकांत राजासह येते. इंद्राने विवाहाला परवानगी नाकारल्याने इंद्राचा व चंद्रकांत संघर्ष होतो व त्या युद्धात इंद्र चंद्रकांत राजाला बंदिवान करून कारागृहात टाकतो. ही बातमी नारद जाऊन सम्राट राजा श्रियाळ याला कथन करतो.
चंद्रकांत राजा हा श्रियाळ राजाचा मांडलिक असल्याने तो याचा जाब विचारण्यासाठी इंद्रा कडे जातो. दोघांच्या युद्धात श्रियाळ राजा आपल्या प्रबळ शिव भक्तीच्या जोरावर इंद्राला पराभूत करतो. हा त्याचा भक्ती महिमा नारद जाऊन कैलासी शिवशंकराला कथन करतो व श्रियाळ राजा त्याची पत्नी चांगुणा आणि त्यांचा बाळ चिलिया यांच्या सारखा श्रेष्ठ भक्त जगात नाही असे प्रतिपादन करतो. तेव्हा त्याच्या भक्तीची कसोटी पाहण्यासाठी स्वतः भगवान शंकर कैलासाचा त्याग करून कांतीपुर या श्रियाळ राजाच्या नगरीत प्रवेश करतात.
शंकर स्वतः यति (जोगी) रूप धारण करून राजासमोर येऊन ईच्छा भोजनाचं 'वचन' मागतात. ईच्छा भोजनात ते नर मांसाची मागतात व त्यातही ते पवित्र माणसाचे आणि पाप न केलेल्या नराचे असावे ही अट ठेवतात. असा व्यक्ती अन्यत्र शोधण्यापेक्षा त्याच्या मुलाची म्हणजेच बाळ चिलियाची हत्या करून त्यांच मांस आपल्याला भोजनात वाढण्यास सांगतात. त्या मुलाला मारण्याची जबाबदारी त्याच्या आईकडे म्हणजे चांगुणेकडे देतात. स्वतःच्या नवऱ्याने दिलेल्या वचनाच्या पूर्ततेसाठी ती काळजावर दगड ठेवून आपल्या बाळाचे मांस शिजवून वाढते, पण हे करत असताना ती आपल्या मुलाचे शिर बाजूला ठेवते व बाकीचे मांस शिजवते. हे यतीच्या लक्षात येताच तो क्रोधमान होऊन बाळाचे शिर त्याच्या मात्या पित्याने स्वतःच्या हाताने उखळात कांडून आपल्याला भोजनात वाढावे असा आदेश देतो. अतिथीच्या वचनात अडकलेला राजा श्रियाळ आणि त्याची पत्नी चांगुणा हे ही दिव्य करतात आणि अतिथीला शिवरूप समजून तृप्त करण्याचा प्रयत्न करतात. मात्र सर्व सिद्धता झाल्यावर भोजनाला बसत असताना यती त्या दोघा मात्यापित्यानी सुद्धा याच्यासमेवत बसून बाळाच्या मांसाचे पंक्ती भोजन करावे असा आदेश देतात. ते ही करायला राजा राणी तयार होतात हे पाहून सरतेशेवटी यती निर्वाणीच्या भाषेने सांगतात की तुझ्या पुत्राला सुद्धा भोजनाला बोलावं, यावर अती दुःखाने राजा श्रियाळ कथन करतो की आपला एकुलता एक पुत्र होता... त्याच्याच मांसाने आपल्याला भोजन वाढले आहे.
हे कळताच यती भोजनाचा त्याग करून जाऊ लागतात व आता तू निपुत्रिक झाला आहेस, निपुत्रिकाच्या हातून त्याच्या घरी मी अन्न मी ग्रहण करत नाही असे सांगतात. यतीची ईच्छा पूर्ण न होताच यती निघून गेल्याने आपण वचनभ्रष्ट झालो असे समजून राजा श्रियाळ व राणी चांगुणा स्वतः प्राणत्याग करायचे ठरवतात. याचवेळी त्यांच्या सत्व तत्वावर प्रसन्न होऊन स्वतः भगवान शिव शंकर तिथे प्रगट होतात व भक्तीवर प्रसन्न होऊन, इच्छित वर माग असं सांगतात. राजा मुलापुढे सर्व व्यर्थ असल्याचे सांगतो तेव्हा महादेव राजा राणीला त्यांच्या मुलाला हाक देण्यास सांगतात. त्या हाकेबरोबर बाळ चिलिया दुडुदुुडु धावत आईकडे येतो. अश्या तऱ्हेने शंकरांनी घेतलेल्या सत्वपरिक्षेत श्रियाळ व चांगुणा उत्तीर्ण होतात.

हेच पौराणिक कथानक दशावतारी नाट्य स्वरूपात कुडाळ येथे गणेशोत्सवात सिंधुदुर्गातील आघाडीच्या लौकिकप्राप्त दशावतारी कलाकारांनी दिनांक २८ सप्टें २०१८ रोजी सादर केले.

©विनायक भागवत.