Скачать или смотреть Geography Ch.1 - ભૂગોળ એક સામાન્ય પરિચય By Gujarati Post

ભૂગોળ : ઉત્પત્તિ અને વિકાસ (Geograohy : Origin and Evolution)

ભૂગોળ :
o Geography શબ્દ ગ્રીક ભાષામાંથી ઉતરી આવ્યો છે.
o Geo અને Graphos
o Geo નો અર્થ પૃથ્વી અને Graphos નો અર્થ વર્ણન થાય છે.
o Geograohy નો અર્થ પૃથ્વીનું વર્ણન
o પૃથ્વીને હંમેશા માનવોના નિવાસના અર્થમાં જોવામાં આવે છે જેના લીધે વૈજ્ઞાનિકોએ ભૂગોળનો માનવોના રહેઠાણના રૂપમાં પૃથ્વીનું વર્ણન જેવો અર્થ કર્યો છે.
o બીજા શબ્દોમાં ભૂગોળ એટલે તમામ ભૌતિક અને માનવ પરિબળોની ક્રિયાઓ અને પ્રતિક્રિયાઓથી થતા ભૂમિસ્વરૂપોનો અભ્યાસ
o ભૂગોળ એ વિવિધ પ્રાદેશિક પરિબળો અને કારણોને સમજવામાં મદદરૂપ થાય છે. સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક પરીબળોના કારણે ભૌતિક ભૂમિસ્વરૂપો બદલાઇ રહ્યા છે અને માનવ હસ્તક્ષેપથી પ્રાચીન સ્થળોનો વિનાશ અને નવા ભૂમિસ્વરૂપોનું નિર્માણ થઇ રહ્યુ છે.
o સંશાધનોનો સતત ઉપયોગ અને પર્યાવરણની પ્રક્રિયા વિશે વધુ જાણકારી માટે ભૂગોળનો અભ્યાસ ખૂબ જ જરૂરી છે.
ભૂગોળ (Geography) ની અન્ય શાખાઓનો પણ વિકાસ થયો.
Geo + Logia = Geology (પૃથ્વીનું અધ્યયન)
Geo + Metria = Geometry (પૃથ્વીનું માપન)
Geo + Oeides = Geodesy (પૃથ્વીના આકાર અનુરૂપ)

 ભૂગોળ શબ્દનો સૌપ્રથમ પ્રયોગ ઇરેટોસ્થનીઝ એ કર્યો હતો. એટલે તેમને ભૂગોળના પિતા કહેવામાં આવે છે.
 હિકેટિયસને ભૂગોળના જનક માનવામાં આવે છે તેમણે ભૂમિ ભાગોને સાગરોથી ઘેરાયેલા અને બે મહાદેશોની જાણકારી આપી હતી.
 આધુનિક ભૂગોળના પિતા - એલેકઝાન્ડર વૉન હમ્બોલ્ટ ને કહેવામાં આવે છે. તેમણે ભૂગોળનો વૈજ્ઞાનિક અને દાર્શનિક આધારો પર વિકાસ કર્યો છે.
 કૉસમોસ – હમ્બોલ્ટની પ્રસિદ્ધ રચના છે. તેમણે સમતાપ રેખાઓને નકશા પર સૌપ્રથમ દર્શાવી છે.

કેટલીક અન્ય વ્યાખ્યાઓ:
 ભૂગોળ એક એવો વિષય છે જેનો ઉદેશ્ય લોકોને વિશ્વ, અવકાશી પદાર્થો, ભૂમિ, મહાસાગરો, પ્રાણીઓ, છોડ, ફળો અને પૃથ્વીની સપાટી પર જોવા મળતી તમામ વસ્તુઓથી જાગૃત કરાવવાનો છે. - “સ્ટ્રેબો”
 ભૂગોળ એ આકાશમાં પૃથ્વીના પ્રતિબિંબને જોવાનું વિજ્ઞાન છે. – “ટૉલેમી”
 ભૂગોળનો હેતુ પૃથ્વીના પ્રાદેશિક/ક્ષેત્રો ની વિવિધતાનું વર્ણન અને સમજાવવાનો છે. – “રિચાર્ડ હાર્ટશોર્ન’

ભૂગોળની ઉત્ક્રાંતિ (Revolution of Geography)
o ૧૯મી સદીની શરૂઆતથી આર્થિક લાભોથી પ્રેરાઇને ભૌગોલિક વર્ણનોનો સુવ્યવસ્થિત અભ્યાસ શરૂ થયો. જેમાં એલેકઝાન્ડર વી. હમ્બોલ્ટ અને કાર્લ રીટર એ અજોડ યોગદાન આપ્યુ છે.
o ૨૦મી સદીમાં ભૂગોળનો અભ્યાસ માણસ અને પર્યાવરણના પરસપર સંબંધ તરીકે શરૂ થયો. જે અધ્યયન સાથે ભૂગોળશાસ્ત્રીઓના બે જૂથો રચાયા જેમને પોતાની વિચારધારધારાઓ હતી.
સંભવવાદ (Possibilism) :
o આ વિચારધારા મુજબ માણસ પોતાના વાતાવરણમાં બદલાવ લાવવા સક્ષમ છે. કુદરતી રીતે મળેલ તમામ સંભવનાઓને પોતાની ઇચ્છાનુસાર ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
o સમર્થકો – વિડાલ-ડિ-લા-બ્લાશ અને લૂસિયન ફેબ્રે
o વિડાલ ડી લા બ્લાશ ના પુસ્તક – પ્રિન્સિપલ ઓફ હ્યુમન જીઓગ્રાફી માં સમાજની પ્રગતિ અને વિકાસ માટે સાંસ્કૃતિક પર્યાવરણને મહત્વ આપ્યુ છે.

નિશ્ચયવાદ/નિયતિ વાદ (Determinism) :
o આ વિચારધારા મુજબ મનુષ્યના તમામ કાર્યો કુદરત દ્વારા નક્કી (નિર્ધારિત) કરેલ હોય છે. માટે મનુષ્ય પોતાના મનથી બધુ જ કરી શકતો નથી તેની સ્વતંત્રા સીમિત છે.
o સમર્થક – ફ્રેડરિક રેંટજેલ
o ફ્રેડરિક રેંટજેલ દ્વારા પોતાના પુસ્તક “એંથ્રોપોજીઓગ્રાફી” માં વિશ્વના વિવિધ લોકો પર ભૌતિક પર્યાવરણની અસરને દર્શાવી છે.
“નવ નિયતિવાદ”/ નવ નિશ્ચયવાદ/ ક્રિયાત્મક સંભવવાદ (Neo-Determinism) – સિદ્ધાંત ગ્રીફીથ ટેલર એ આપ્યો
આ વિચારધારા મુજબ પ્રકૃતિનું મનુષ્ય પર નિયંત્રણ નથી પરંતુ પ્રભાવ હોય છે

આમ ભૂગોળનો વિકાસ થતા સમયાંતરે ભૂગોળની અનેકવિધ શાખાઓનો વિકાસ થયો.
૧. ભૌતિક ભૂગોળ :
• હવામાનશાસ્ત્ર (Meterology)
• આબોહવા શાસ્ત્ર (Climatology)
• ભૂ-રચના (ભૂ – સ્વરૂપ) શાસ્ત્ર (Geomorphology)
• ભૂસ્તરશાસ્ત્ર (Geology)
• જમીન વિજ્ઞાન (Pedology)
• સમુદ્ર વિજ્ઞાન (Oceanography)
૨. જવિક ભૂગોળ :
• વનસ્પતિ ભૂગોળ (Botanical Geography)
• પ્રાણી ભૂગોળ (Zoo – Geography)
• માનવ પારિસ્થિતિકી તંત્ર (Human Ecology)
• પર્યાવરણીય ભૂગોળ (Environmental Geography)
૩. માનવ ભૂગોળ:
• સાંસ્કૃતિક ભૂગોળ (Cultural Geography)
• વસ્તી ભૂગોળ (Population Geography)
• ગ્રામીણ ભૂગોળ (Rural Geography)
• શહેરી ભૂગોળ (Urban Geography)
• સામાજિક ભૂગોળ (Social Geography)
• કૃષિ ભૂગોળ (Agricultural Geograophy)
• ઔદ્યોગિક ભૂગોળ (Industrial Geography)
• આર્થિક ભૂગોળ (Economic Geography)
• રાજકીય ભૂગોળ (Political Geography)
• વેપાર અને પરિવહન ભૂગોળ (Geography of trade and transport)
૪. ભૌગોલિક પ્રવિધિઓ અને ટેકનિક :
• નકશા નિર્માણ
• માત્રાત્મક ભૂગોળ
• ક્ષેત્ર અધ્યયન
• Spacial Information Technology

પ્રાદેશિક ભૂગોળ
૧. પ્રાદેશિક અધ્યયન
૨. પ્રાદેશિક વિશ્લેષણ
૩. પ્રાદેશિક વિકાસ
૪. પ્રાદેશિક યોજના

Whatsapp Group : https://whatsapp.com/channel/0029Va4T...
InstaGram :   / gujaratipost_  
Telegram Channel : https://t.me/gujaratipostgp
Facebook Page :   / gujaratipost  

Gujarati Post : News & Education.

Description: Gujarati Post Updates Daily Current Affairs, Gujarati General Knowledge, Gujarati Current Affairs, Daily Current Affairs In Gujarati, Weekly Current Affairs In Gujarati, Monthly Current Affairs In Gujarati, Study Materials In Gujarati, Current Affairs Video In Gujarati, Yearly Current Affairs In Gujarati. All Gujarati Post News And Education Videos.