Скачать или смотреть रहस्यमयी लोणार सरोवर | लोणार सरोवराचे अनेक रहस्यमय मंदिर आणि खारट पाणी? | Lonar Sarovar Lake info

लोणार सरोवर (बुलढाणा) हा मुंबई-पुणेजवळील भूमध्यरेषीय दक्कन पठारातील भौगोलिक आश्चर्य म्हणून ओळखला जातो. पौराणिक ग्रंथांमध्ये लोणार ‘विराज क्षेत्र’ म्हणून नमूद असून सरोवराभोवती शिव, विष्णू, शक्ती यांच्याकडे समर्पित अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत�. या मंदिरे देवगिरीच्या यादव, दक्षिण भारताच्या चालुक्य व मराठा राजवटींमध्ये बांधली गेली होती��. लोणार सरोवराच्या पश्चिम काठावर वसलेल्या श्री वाघ महादेव मंदिराचे मूळ मंदिरही या कालखंडाचे असल्याचे समजते�. स्थानिक पुराव्यानुसार हे मंदिर घनदाट वनराईत लपलेले असून सुमारे १२-१४व्या शतकात बांधण्यात आलेले आहे
वाघ महादेव मंदिर हिमादपंती शैलीतील आहे. या शैलीमध्ये काळ्या वासरापासून चिकटणारी राळ वापरून वासराचे दगड एकमेकांवर ठोकून उभारणी केली जाते�. मंदिराच्या बाह्यभिंती साध्या असल्या तरी आतले गाभार्ध अतिशय समृद्ध नक्षीकामयुक्त आहे. उदाहरणार्थ, गाभागृहाच्या मुखाच्या झऱ्याजवळले दगड अतिशय सुयोग्य नक्षीने कोरलेले असून त्यावर व्याल, फूल, मूर्त्यांचे शिल्प तर्‍हाट (व्यासाळ) कोरलेले दिसतात�. खाली दिलेल्या प्रतिमेत मंदिराच्या गाभार्धाचा सुरवातीचा आविष्कार दिसतो
पोर्तंडावरील कोरीव कामातून स्पष्ट होते की धार्मिक कथा (पुराण) आणि विविध देवदर्शन या शिल्पांमध्ये रुजले आहेत. सर्वत्र दगडांच्या पटलांची सजावट, उंचावलेली मंडपरचना व गाभार्घ्यासमोर असलेले अधिष्ठान यामुळे हे मंदिर स्थापत्यदृष्ट्या महत्वाचे आहे��. मंदिराची बांधकामशैली इतर लोणार मंदिरांसारखी हिमदपंती असून त्यात काळा वासरापासून वसरण (लवण) आणि चुना यांचा वापर करण्यात आला आहे�.

लोणार सरोवर परिसरात एकूण २७ मंदिरे व सात पूलके असून तीन शिलालेख आढळलेल्या अहवालात नमूद आहेत�. तथापि, वाघ महादेव मंदिरावर कोणतेही शिलालेख आढळले असल्याचे विशिष्ट पुरावा उपलब्ध नाही��. इतर मुख्य मंदिरांवर पुरातन लिप्यंतर व खंडलेख आढळतात, पण वाघ महादेव मंदिराचा अवशेष फारसे साक्षात नाही, त्यामुळे लेखनविषयक माहिती मर्यादित आहे.

"यज्ञेश्वर" हे नाव यज्ञ (अग्निहोत्र किंवा धार्मिक हवन विधी) आणि ईश्वर (परमेश्वर) या शब्दांपासून तयार झाले आहे. स्थानिक परंपरेनुसार, लोनासुर याचा पराभव केल्यानंतर त्या विवरामध्ये (खड्ड्यात) दैत्याच्या उर्जेची नकारात्मक छाया पसरली होती. त्या स्थळाचे शुद्धीकरण करण्यासाठी सृष्टीचे निर्माणकर्ता ब्रह्मा यांनी येथे भव्य यज्ञ केला.
या यज्ञाचे अधिष्ठाता देव म्हणून शिव प्रकट झाले आणि त्यांनी या पवित्र भूमीचे रक्षण करण्यासाठी येथेच आपले स्थान स्थापित केले.
भारतीय मंदिर वास्तुशास्त्रामध्ये ब्रह्मदेवाशी संबंधित अशी परंपरा अत्यंत दुर्मिळ आढळते. त्यामुळे यज्ञेश्वर मंदिर हे आध्यात्मिक संगमाचे आणि विशेष धार्मिक महत्त्वाचे अद्वितीय स्थळ मानले जाते.
Lonar Lake हे बुलढाणा जिल्ह्यातील एक अद्वितीय बेसॉल्ट खडकातील उल्कापातामुळे तयार झालेले विवर आहे. सुमारे ५२,००० वर्षांपूर्वी उल्कापातामुळे याची निर्मिती झाली. याच्या मध्यभागी असलेले खारट-क्षारीय पाण्याचे सरोवर दाट जंगलांनी वेढलेल्या कड्यांनी आणि अनेक मध्ययुगीन मंदिरांनी घेरलेले आहे. सरकारी अहवालानुसार लोणार विवराच्या काठावर सुमारे १५ प्राचीन मंदिरे (काही १,२०० वर्षांहून अधिक जुनी) आहेत.
यापैकी एक म्हणजे Yadneshwar Temple (यज्ञेश्वर) महादेव मंदिर, जे उत्तरेकडील काठावर असलेले भग्नावस्थेतील शिवमंदिर आहे. स्थानिक परंपरेनुसार हे मंदिर प्रारंभीच्या चालुक्य किंवा हेमाडपंती काळात बांधले गेले. दंतकथेनुसार चालुक्य राजा Vikramaditya II (८वे शतक) याने याचे बांधकाम केले असे मानले जाते.
लोककथांनुसार या मंदिराचा संबंध Shukracharya (दैत्यांचा गुरु) यांच्याशी जोडला जातो. स्थानिक लोक या ठिकाणाला “शुक्राचार्यांची वेदशाळा” असेही म्हणतात, ज्यामुळे ज्योतिषशास्त्र आणि वैदिक शिक्षणाशी याचा पौराणिक संबंध सूचित होतो.
थोडक्यात, यज्ञेश्वर मंदिर हे लोणार विवर परिसरातील एक मध्ययुगीन शिवमंदिर असून, पौराणिक कथा आणि इतिहासामुळे प्रसिद्ध आहे; मात्र त्याच्या अचूक ऐतिहासिक तपशीलांविषयी निश्चित माहिती मर्यादित आहे.
Yadneshwar Temple हे मंदिर स्थानिक बेसॉल्ट दगडापासून बांधलेले असून, मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील पारंपरिक दगडी बांधकाम शैलीचे उत्तम उदाहरण आहे. मंदिराच्या आराखड्यात प्रवेशद्वार मंडप (मुखमंडप), खांबांवर आधारलेले सभामंडप, अंतराळ (अंतरा/अंतराळ) आणि शिवलिंगासाठी गाभारा (गर्भगृह) यांचा समावेश होता.
सभामंडपाच्या छतावर पूर्वी विशेष घुमटाकार रचना (“घुमट”) होती, ज्यामध्ये सर्व बाजूंनी लहान उघडी जागा (छिद्रे) होती. परंपरेनुसार या छिद्रांमधून आतून तारे आणि ग्रहांचे निरीक्षण करता येत असे. या घुमटाला दगडी खांब आणि आडव्या तुळया (बीम) आधार देत असत.
मंदिराच्या भिंती आणि खांबांवर अनेक कोरीव शिल्पे आढळत होती—यामध्ये प्राणीमूर्ती, देव-देवतांच्या प्रतिमा तसेच त्या काळातील मंदिरकलेत प्रचलित असलेली मैथुन (शृंगारिक) शिल्पे यांचा समावेश होता.
काही कथनांनुसार येथे आढळणारे काही बेसॉल्ट दगड ठोकल्यावर धातूसारखा आवाज करतात (“चुंबकीय दगड” अशी लोकमान्यता), यावरून कारागिरांनी विविध प्रकारचे दगड वापरले असावेत असे सूचित होते.

Lonar Lake Maharashtra
Lonar Crater Information
Lonar Lake History in Marathi
Lonar Lake Travel Guide
Buldhana Tourist Places
Lonar Lake Mystery
Lonar Lake Full Information
Maharashtra Famous Places

#LonarLake #LonarCrater #लोणारसरोवर #MaharashtraTourism
#IncredibleIndia #TravelMaharashtra #NatureLovers
#HistoricalPlaces #दैत्यसूदनमंदिर #TravelVlog
#IndianHeritage #GeoTourism #Buldhana