Скачать или смотреть Zərdab rayonu (qısa tarix)

İnsanların yaşaması üçün vacib olan bütün şərtlərə malik olan Zərdab rayonunun ərazisi arxeoloji cəhətdən demək olar ki öyrənilməmişdir. Ərazidə tapılan küp qəbirlər və qalıqları, sikkələr, məişət əşyaları, qədim əmək alətləri, hələ də izləri qalan kütləvi qəbristanlıqlar, kurqanlar Zərdabın qədim yaşayış məskəni olduğundan xəbər verir. Zərdab ərazisi antik və erkən orta əsrlər dövrünü əhatə edən Alban-Küp qəbirləri arxeoloji mədəniyyətinin tərkib hissəsinə daxil edilir.
Eramızdan əvvəl IV-III əsrlərdə Azərbaycan ərazisində Qafqaz albanlarının dövləti, Albaniya dövləti yaranmışdır. Müasir Zərdab ərazisi Albaniya dövlətinin Əcəri vilayətinin tərkibinə daxil edilmişdir. Alban küp qəbirləri arxeoloji mədəniyyətinin tərkib hissəsi olan Zərdabda tapılmış küp qəbirlər, ərazinin yerli alban əhalisinə məxsus olduğunu göstərir...
Mənbələrdə işğal dövrü zamanı mövcud olan, indisə adları yalnız kağız üstə qalan onlarla yaşayış məntəqələrinin adları çəkilir. Səyyahlar Kür çayı vadisində, indki Zərdab rayonu ərazisində yerləşdiyi ehtimal olunan Azərbaycanın orta əsr qədim şəhəri haqqında məlumat verirlər və bu şəhəri Bərdic, Bərzənc və ya Bərzənd adlandırırlar. Tarixi sənədlərə əsasən Zərdab ərazisində mövcud olduğu ehtimal edilən bu şəhər, X-XIII əsrin böyük şəhərlərindən biri olub və şəhərin adı Təbriz, Dərbənd, Bərdə və digər böyük şəhərlər ilə yanaşı çəkilərmiş. Hüdudül-Aləm müəllifinin rifah və nemətlər şəhəri adlandırdığı Bərdic, Azərbaycanın əsas ticarət şəhərlərindən biri olub...
Mənbələr indiki Əlvənd ərazisindəki Qətran qalası barədə məlumat verirlər. Abbasquluağa Bakıxanov “Gülüstani-İrəm” əsərində Əlvənddəki Qətran səngəri haqqında yazıb. Tanınmış yazar Mehman Əlvənd müsahibələrinin birində, Əlvənd kəndinin yaxınlığında yerləşən, məşhur şairimiz Qətran Təbrizinin şərəfinə tikilmiş Qətran qalasının çox böyük tarixi sirlərin daşıyıcısı olduğunu bildirir. Türk dilində yazan Qətran Təbrizi səlcuqlar dövründən əvvəl yaşayıb. Bu fakt, türklərin səlcuqlardan daha əvvəl Azərbaycan ərazilərində, o cümlədən indiki Zərdab və Əlvənd ərazilərində yaşadığını göstərir...
XVI əsrdən etibarən “Zərdab” adına rast gəlinir, köçəri tayfaların yaşadığı indiki ərazidə “Zərdab” adlanan kənd formallaşmağa başlamışdır. Müasir Zərdab rayonunun adı Zərdab kəndinin adından götürülmüşdür. Zərdab kəndi XIX əsrin sonlarına qədər Kür sahili boyunca 50 verstlik məsafəni əhatə etmişdir...
Zərdabın adı Osmanlı mənbələrində də çəkilir. Osmanlı mənbələri Şirvan ərazisi haqqında yazılarında Zərdabın adını qeyd edirlər. Osmanlılar, XVI əsrdə Səvəfi-Osmanlı müharibəsindən sonra, Azərbaycan ərazilərinə hakim olmuşdular. Osmanlıların həyata keçirdiyi inzibati bölgüyə əsasən, Şamaxı əyaləti 16 sancaqlığa bölünmüşdü. İndiki Zərdab ərazisi Zərdab və Ərəş sancaqlarına daxil edilmişdir...
XVIII əsrin ortalarında Azərbaycanda feodal dövlətlər, xanlıqlar yaradıldı. İndiki Zərdab ərazisinin böyük hissəsi Şamaxı xanlığının tərkibində yerləşirdi. Zərdabın qərb ərazisi isə müxtəlif illərdə həm Şamaxı, həm də Şəki xanlığının tərkibinə qatılmışdır...
Şamaxı xanlığındakı çəkişmələr zamanı Əlvənd bir müddət Şirvan xanlığının mərkəzi olmuşdu və Ağası xan, Şirvan elitası Qətran qalasında mövqe tutmuşdular...
Zərdab kəndi də Şamaxı xanlığının Qarasubasar mahalının iri yaşayış məntəqələrindən biri idi. Mahal əhalisi əsasən əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olurdu. Kür çayında gəmiçiliyin inkişafı, yelkənli gəmilərin burada dayanması, bərələr vasitəsilə Qarabağa yüklərin daşınması Zərdabın sürətlə böyüməsinə səbəb olmuşdur...
XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan Çar Rusiyası tərəfindən işğal olundu. 1805-ci ildə indiki Zərdab rayonunun ərazisinin də daxil edildiyi Şamaxı və Şəki xanlıqları Rusiyadan vassal asılılığına düşdü...
Çar hökuməti Rusiyada təhkimçilik hüququnun ləğv edilməsi haqqında verdiyi manifestdən sonra, kəndlilərin mülkədarlardan şəxsi asılılığı ləğv olundu. XIX əsrin sonlarında kəndlilər Kür sahili boyu yerləşən bağlarda yurd salmağa başladılar və nəticədə Zərdab kəndinin əhalisi azalmağa başladı. Əvvəllər Kür sahili boyunca 50 verstlik məsafəni əhatə edən Zərdab icmasının ərazilərində yeni yaşayış məntəqələri, kəndlər yarandı...
Kür sahilində yerləşən indiki Zərdab rayonunda əsrlər boyu limanlar, keçidlər və bərələr fəaliyyət göstərmişdir. Ticarət və digər gəmilər bu limanlarda dayanar, keçidlər isə Qarabağa körpü funksiyasını yerinə yetirərdi. Müasir Zərdab ərazisindən ticarət yolları da keçərmiş...
Rus və bolşevik işğalından sonra indiki Zərdabın qərbindəki orta əsr şəhərlərinin qalıqları dağıdılmış, ruslar tərəfindən Əlvənd Vat adlandırılan Qətran qalası, ticarət yolları boyunca yerləşən karvansaraylar yer üzündən silinmiş, Üçtəpə yaşayış yerinin bir təpəsi əkin məqsədilə düzlənmiş, şumlama zamanı ərazidəki küp qəbirlər məhv edilmişdir. Zərdabdakı bir çox yaşayış məntəqələri dağıdılmış, əhali repressiya olunmuş, bir çox yaşayış məntəqələrinin adları isə ya təhrif edilmiş və ya dəyişdirilmişdir...