Հայ ժողովրդի համար Մուշի Սուրբ Կարապետ վանքը դարեր շարունակ հանդիսացել է հոգևոր կյանքի և խոր հավատքի ու պաշտամունքի կենտրոն։ Իր անխորտակելի զորությամբ ու աստվածային լույսով այն դարեր շարունակ կանգնել է չարիքին դեմ՝ պաշտպանելու ու մաքրելու հավատացյալներին, և հենց այդ պատճառով էլ ստացել է «Սուլթան» անունը՝ որպես ուժեղ, անպարտելի և հոգևոր առաջնորդ։
Վանքը ոչ միայն կրոնական նշանակություն ուներ, այլև ժողովրդական բանահյուսության, ինչով երգերի ու ավանդազրույցների անբաժան մաս էր դարձել։ Ժողովուրդը հավատում էր, որ վանքը օժտված է մեծ զորությամբ, իսկ Սուրբ Կարապետը՝ որպես հովանավոր, պաշտպանում էր հավատացյալներին, կատարում նրանց մուրազները և հաղթում դիվական ուժերին։
Երգը կամ ուխտերգը, ներկայացնում է վանքի խորհրդավոր ուժը, նրա շուրջ տարածված հավատալիքները և ժողովրդի անկեղծ սերը սրբավայրի հանդեպ։ Երգի տողերը արտացոլում են վանքի հոգևոր ու գոյաբանական նշանակությունը, որպես՝
-հրաշագործության վայր, որտեղ կաղերն ու կույրերը ապաքինվում են,
-մուրազատու սրբավայր, որին մարդիկ հասնում էին ոտքով՝ հաճախ մեծ զոհողությունների գնով,
-տարածաշրջանի լույս, որը ճանապարհ էր ցույց տալիս թե՛ «ոտավոր», թե՛ ձիավոր ուխտավորներին։
Երգը հատկապես շեշտում է վանքի դիրքը՝ Մշո դաշտի կենտրոնում, շրջապատված կանաչով, աղբյուրներով ու մաքուր օդով։ Նկարագրվում է ոչ միայն մարդկանց, այլև ամբողջ բնության միջոցով՝ «Ճամփեք ունի ոլոր-մոլոր», «Քեննե կուգա խնկի հոտեր»։
Երգում արտացոլված են նաև ժողովրդական ավանդություններն ու պատկերացումները։ Օրինակ՝
Երգի ութերորդ տողը նկարագրում է, թե ինչպես է Սուրբ Կարապետը հաղթում դիվական ուժերին և «կաղ դեւին" փոշեհան դարձնում․
«Յամա՛ն, յամա՛ն,
Ընձի մի՛ թալի զնդան,
Ես քեզ կեղնիմ փոշեհան,
Տանիմ թափիմ Փիրե-Բաթման*»
Այս փոքրիկ ուխտերգը հոգևոր-մշակութային ժառանգություն է, որը փոխանցվել եւ փոխանցվում է սերունդներին։
*Փիրե-Բաթմանը բլուր է, որը գտնվում է Սուրբ Կարապետից 24 ժամ հեռու, դեպի Բազմասարի կողմը (Ըստ Արշակ Բրուտյանի)։
1․ Սուրբ Կարապետ չայիր-չիման,
Բոլոր բարձր մեռմեռ դիվան,
Վանքերն հեռուեն կերեւան,
Սուրբ մասունքդ վանեց դիվան,
Մշու Սուլթան Սուրբ Կարապետ։
2․ Սուրբ Կարապետ գեղին մոտիկ,
Երեք օր վազեցի բոբիկ,
Ինքն կանե մարդու մտիկ,
Մեծ, զորավոր Սուրբ Կարապետ։
Մշու Սուլթան Սուրբ Կարապետ։
3․ Սուրբ Կարապետ աղբուր ու ջուր,
Ոտքդ կուգա շատ կաղ ու կուր,
Դու ամենուն մուրազը տուր,
Մուրազատուր Սուրբ Կարապետ,
Մշու Սուլթան Սուրբ Կարապետ։
4․ Սուրբ Կարապետ կայնեցուցին,
Լուսեղեն հանդերձ հագուցին,
Քրիստոս գիրկը մկրտեցին,
Մկրտատար, Սուրբ Կարապետ,
Մշու Սուլթան Սուրբ Կարապետ։
5․ Սուրբ Կարապետ ելման գետեր,
Մեջն է բուսեր կանանչ խոտեր,
Քեննե կուգա խնկի հոտեր,
Չանկլի-Դիվան Սուրբ Կարապետ,
Մշու Սուլթան Սուրբ Կարապետ։
6․ Սուրբ Կարապետ բանձր բոլոր,
Ճամփեք ունի ոլոր-մոլոր,
Ուր դուռ կերթա շատ ուխտավոր,
Որ ոտավոր՝ որ ձիավոր,
Մշու Սուլթան Սուրբ Կարապետ։
7․ Մուրազ կուտա ոտավորին,
Օսկե խնձոր ձիավորինմ
Ջուխտակ աղբուր մըջ ուր բակին,
Ուր դուռ կերթա գառն ու մաքին,
Մատաղ կենին լուս կիրակին։
8․ Կաղ դեւն ասաց․ «Յամա՛ն, յամա՛ն,
Ընձի մի՛ թալի զնդան,
Ես քեզ կեղնիմ փոշեհան,
Տանիմ թափիմ Փիրե-Բաթման»
Մշու Սուլթան Սուրբ Կարապետ։
9․Սուրբ Կարապետ քյոշա-քյոշա,
Դուռդ կուգա թագ ու փաշա,
Ճամփեք ունիս ղոշա-ղոշա,
Լուս-ԳԵրեզման Սուրբ Կարապետ,
Մշու Սուլթան Սուրբ Կարապետ։
10․ Սուրբ Կարապետն է մըջ դաշտին,
Սրբանունքն իրեն հետ հաշտին,
Շատ խաչապաշտ իրեն պաշտինմ
Մշու Սուլթան Սուրբ Կարապետ,
Մշու Սուլթան Սուրբ Կարապետ։
Информация по комментариям в разработке