Cînavkên Xwedîtiyê: Cînavkên xwedîtiyê ji qertafên veqetandekan û cînavkên kesane yên tewandî çêdibin. Yanî qertafên veqetandekan “a”, “ê”, “ên” û cînavkên kesane yên tewandî; “min”, “te”, “wê”, “wî”, “me”, “we”, “wan”ê çêdibin û dikarin li şûna navdêran bên bikaranîn. Dema di ravekan de raveber bikeve veqetandek bi cînavkan re wekî cînavkên xwedîtiyê tev digerin.
Mînak:
Pirtûka wî bi kurdî ye. (A wî bi kurdî ye.)
Xaniyê wî derveyî gund e. (Ê wî derveyî gund e.)
Destên wan hinekirî ne. (Ên wan hinekirî ne.)
Cînavka Pêgir/Pêve/Qertafî: Cînavkên pêgir, wekî cînavka kesê sêyem ê yekjimar di rola biresera tewandî de tê bikaranîn. Ev cînavk wekî qertaf tên dawiya hevokê, bi daçek û lêkeran ve dizeliqe. Her wiha cînavkên pêgir axaftinê hem kurttir dikin hem jî herikbartir dikin. Zayenda van cînavkan tune ye û ew nêtar in. Qertafa cînavkên pêgir “ê” ye.
Mînak:
Wî gotineke xweş gote wê. (Wî gotineke xweş gotê.)
Şîlanê diyarî da wî. (Şîlanê diyarî dayê.)
Wan slav neda şivên. (Wan slav nedayê.)
Cînavka Lihevxistî: Cînavkên lihevxistî ji daçek û cînavkan (berbihevîn, kesane, şanîdanê) pêk tên.
Ji + hev : jev (Ev kurik jev ketiye.)
Bi + hev : pev (Her du zarok pev ketin.)
Li + hev : lev (Wî du kevir lev xistin û agir pêxist.)
Di + hev : Em tev kurd in.
Ji + êk: Destên me jêk nekin.
Bi + êk : pêk (Ez û tu pêk ve biçin welat.)
Li + êk : lêk (Ew kîngê lêk hatin?)
Di + êk : têk (Em ê qet têk neçin.)
Daçekên ku bi “ê” çêdibin. Ev cînavk tenê bi kesên sêyemîn ên yekjimar re tên bikaranîn. Bi kesên sêyemîn “wan” re nayê bikaranîn.
Ji + ê: jê (Te ji wê re çi got? ) Te jê re çi got.
Di + ê: tê (Di pûnikê de sê hêk hene.) Tê de sê hêk hene.
Bi + ê: pê (Te çi bi telefona min kir?) Te çi pê kir?
Li + ê: lê (Ew fîstan lê hat.)
Te bi wan çi çêkir? Bersiv wiha nabe: Min pê ev çêkir. Lewra “wan” pirjimar e di pirsê de lê di bersivê de “pê” bersiva yekjimariyê ye.
Cînavka Nediyariyê/Nebinavkirî: Cînavkên Nediyariyê dewsa navdêrên nebinavkirî digirin. Di kurmancî de rewşa tewandî a van cînavkan jî heye. Hinek cînavkên nediyariyê ev in:
Yek, hin, hinek, tu, kes, kesek, her kes, hemû kes, ewk, çîk, filan, bêvan, her yek, piçek, hîç, qet, pir, gelek, gişk, çend…hwd.
“î” ji bo yekjimariyê
“an” ji bo pirjimariyê
Cînavên Girêkî: cînavka girêkî dikeve pêşiya navdêr an jî cînavkeke din û wan bi komeke hevokê ya ku di pey wan re tê, girêdide. Ser meselê:
Ez pirtûkekê dixwînim. Pirtûk ya Celadet Alî Bedirxan e.
Pirtûka ku ez dixwînim ya Celadet Alî Bedirxan e.
Her wekî em di van mînakan de jî dibînin: Du heb hevok bi rê ya “a ku” ve gihîştine hevûdu û bûne hevokek. Cînavkên girêkî yên kurmancî ev in: ê ku, a ku, ên ku. Carna ev cînavk di serê hevokê de jî tên bikaranîn:
Ê ku dans dike kurê wê ye.
A ku pirtûk dixwîne keça min e.
Ên ku govendê digerînin kurd in.
11. Cînavkên Berbihevîn: Cînavkên berbihevîn têkilî û danûstandina piralî, karê ku bi hev re û beramberî hev hatiye kirin nîşan dide. Cînavkên berbihevîn tu carî cihê kesên yekjimar nagirin. Çawa yanî? Ser meselê:
Em hevalên hev in. (an jî) Em hevalên êk in.
Wekî di vê mînakê de jî dixuyê em behsa du kesan dikin û ev cînavk têkiliya di navbera wan de destnîşan dike.
Em bi hevûdu re diçin dibistanê.
Ew ji hev re nameyan dişînin.
Em xuşkên êk in.
Rojnameya Xwebûn bi awayeke azad xebatên xwe yên rojnamegeriyê didomîne. Hûn jî li ser platforman dikarin Xwebûnê bişopînin.
Malper: https://xwebun.org
Twitter: / rojnamexwebun
Facebook: / xwebun
Instagram: / rojname.xwebun
Информация по комментариям в разработке