Скачать или смотреть MATUMIZI YA KIAMBISHI KI 1682689005

Matumizi ya “Ki-”
Kiambishi Ki - hutumiwa kwa njia mbalimbali: kwa mfano
1. Ki – ya kiwakilishi
Ki- ya kiwakilishi hutumiwa kuwakilisha jina au nomino katika ngeli ya KI – VI hali ya umoja .
Kwa mfano:
i. Mwanafunzi alikichukua kitabu.
ii. Kikulacho ki nguoni mwako.
iii. Kitabu ki mkobani.
iv. Kitumbua alichopika kilikuwa kitamu.
2. Ki – ya masharti
Ki- ya masharti hutumiwa kuonyesha shuruti au lazima.
Kiambishi ki- cha masharti huonyesha kitendo cha kwanza ni lazima kifanyike ili cha pili kitendeke.
Mathalan:
i. Nikiitwa nitaitika. – ni lazima niitwe ili niitike.
ii. Mkila lishe bora mtakuwa na afya bora. – ni lazima mle lishe bora ili muwe na afya bora.
iii. Ukisoma kwa bidii utafaulu masomoni. - Lazima/sharti usome kwa bidii ili ufue dafu.
3. Ki – ya udogo
Ki- ya udogo hutumiwa kuonyesha kukidharau kitu, kudunisha au udogo.
Nomino zote zilizo katika hali ya udogo huandikwa kwa ki- ya udogo.
Mathalan:
i. Mbwa – kijibwa
ii. Karatasi – kijikaratasi
iii. Ndege – kidege
iv. Saa – kijisaa
v. Uso – kijuso
vi. Mbuzi – kibuzi
vii. Mlango - kilango
4. Ki – ya ngeli
ki- ya ngeli hutumika katika viarifu vya ngeli ya KI-VI hali ya umoja
Kwa mfano:
i. Kitabu asomacho kinapendeza.
ii. Kitanda kimenunuliwa.
iii. Kinu kimechongwa vizuri.
iv. Chakula bora kimeandaliwa.
5. Ki – ya namna au kielezi
Ki- ya namna au kielezi hutumika kuonyesha jinsi kitendo kilivyofanyika au kutendeka.
Kiambishi hiki huchukua nafasi ya kama na hivyo kuwa kielezi cha namna.
Ki- hii huwekwa mwanzoni mwa baadhi ya nomino na kuzifanya ziwe vielezi.
Pia huitwa ki- ya kifananisho. Kwa mfano:
i. Wanatembea kama shujaa. - Wanatembea kishujaa.
ii. Anafanya mambo kama mtoto. -Anafanya mambo kitoto.
6. Ki – ya wakati au kuendelea
Ki- ya wakati au kuendelea hutumiwa kitendo katika sentensi kilikuwa kikiendelea wakati huo.

Kwa mfano:
i. Mwenyeji alikuwa akipika pilau mgeni alipowasili.(wakati uliopita)
ii. Mwenyeji atakuwa akipika pilau mgeni atakapowasili. (wakati ujao)
iii. Mwenyeji amekuwa akipika pilau mgeni amewasili. (wakati timilifu)