Скачать или смотреть निसर्गाचा एक अद्भुत अविष्कार | रांजण खळगे | River potholes | रूपक साने

निसर्ग अंगणापासून डोंगरपर्यंतचा या मालिकेत तुमचे स्वागत
कविवर्य कुसुमाग्रज नदी या कवितेत सांगतात
नदीबाई माय माझी डोंगरात घर,
लेकरांच्या मायेपोटी येते भूमीवर

अशी ही नदीमाय डोंगर दर्यातून
कधी मंद लहरीत ममतेची गाणी गात वहात असते
तर कधी विक्राळ रूप धारण करून पुढे जाते.

कोट्यवधी वर्षाचा तीचा प्रवास असाच सरू असतो.
आपल्या प्रवासात तिचे अनेक आविष्कार आपल्यायल पाह्यला मिळतात.
ते पाहून कधीकधी अचंबित व्हायला होतं.
त्यातलाच एक आविष्कार म्हणजे रांजणखळगे ....

नदी, ओढा, ओहोळ अशा जलप्रवाहाच्या खडकाळ तळावर वेगाने वाहणाऱ्या पाण्याच्या प्रवाहाने दगडगोट्यांची घर्षणक्रिया होऊन अशा रांजणखळग्यांची निर्मिती होते.
नदीच्या पात्रात कठीण आणि मृदू खडकाचे स्तर एका आड एक असू शकतात.
पात्रात वेगाने वाहणाऱ्या पाण्याच्या प्रवाहाबरोबर दगड गोटे वहात येतात.
दगड गोटे आणि खडक यांच्यात होणाऱ्या घर्षणाने,
मृदू खडक झिजून कठीण खडकाचा मधला भाग तसाच रहातो. आणि
रांजणाच्या आकाराचा दंडगोलाकार किंवा गोलसर असे खळगे किवा छिद्र निर्माण होतत यालाच रांजण खळगे किवा Potholes म्हणतात. ग्रामीण भाषेत याला कुम्भ्गर्त ,घुसळ, निष्णा चक्की, किटली अशा नावेही ओळखतात.

वर्षानुवर्षे चालत आलेली ही क्रिया असते.

नदीप्रवाहाच्या विशेषत: वरच्या टप्प्यात,पाण्याबरोबर वाहत आलेले दगडगोटे पात्रातील खडकांवर घासले जातात. पाण्यातील लहानमोठ्या भोवर्यां मुळे या दगडगोट्यांनाही वाटोळी गती प्राप्त होते. प्रवाहाद्वारे वाहून जाऊ न शकणारे दगडगोटे या खळग्यात अडकतात.
पाणी व दगडगोट्यांच्या वाटोळ्या गतीमुळे खळगा अधिकाधिक खोल खोदला जातो.
छिद्र पाडणारे हे दगडगोटे लहान व गुळगुळीत होऊन तेथून निघून जातात.
त्यांच्या जागी नवीन दगडगोटे येतात आणि ही क्रिया पुढे चालू राहते.
खळगा मोठा झाला की, यामुळे त्यांची खालील खडकांवर ड्रिल मशीन सारखी क्रिया होते. त्यात अधिक दगडगोटे अडकून पडतात व अखेरीस खड्डा खूप खोल होऊ जातो.
असे रांजणखळगे धबधब्याजवळ अधिक प्रमाणात तयार होत असतात.

शेकडो किवा हजारो वर्षे चालत आलेली ही क्रिया असते.

जिथे पाण्याचा प्रवाह खूप मोठा आणि जोराचा असतो तिथे रांजणखळग्याच्या तोंडापेक्षा आतील भाग अधिक मोठा होतो.
परिणामी कधीकधी शेजारचे दोन खळगे आतून जोडले जाऊ शकतात.
लहान पात्राच्या तळावरील रांजणखळग्यांची संख्या वाढत असते.
नंतर सततच्या पुराने आधीचे खड्डे नष्ट होत असतात आणि प्रवाहाच्या खाली गेलेल्या तळावर नवीन रांजणखळगे निर्माण होऊ लागतात.


उन्हाळ्यात महाराष्ट्रात कोरड्या झालेल्या अनेक नद्यांमधील पात्रांत असे गुळगुळीत रांजणखळगे बर्याळच ठिकाणी दिसून येतत.

पुणे शरातील गजबजलेल्या नांदेड सिटी व शिवणे गाव याला जोडणाऱ्या पुलाच्या मधोमध नदीपत्रात असाच एक भूशास्त्रीय अविष्कार पहायला मिळतो. दुर्दैवाने या रांजण खालग्यातून प्रचंड प्रमाणात प्लास्टिकचा कचरा टाकलेला आढळला आहे.

पुण्यापासून ३० किलोमीटरवर इंद्रायणी नदीच्या पत्रात असे रांजणखळगे आहेत.
कुंडमळा म्हणून प्रसिद्ध असलेले हे बेगडेवाडी रेल्वे स्टेशनच्या जवळील एक छोटे गाव. नदीचा प्रवाह वाहता रहावा म्हणून नदीच्या पात्रात खोदलेल्या चरांमुंळे हे रांजणखळगे सन १९४० नंतर तयार झाले आहेत.


पुणे कोल्हापूर महामार्गावर शेंद्रे या गावापासून 4 किलोमीटर असलेल्या वळसे गावातील उरमोडी नदीत हे रांजणखळगे आहेत.

सुधागडजवळ दातपाडी नदीत नागशेत गावाजवळील वाळणकोंड किंवा लतकोंडी नावाने रांजणखळगे ओळखले जातात.

सांगली जिल्ह्यातील खानापूर तालुक्यातील बलवडी या ठिकाणी शंभू खडी येथे पांडव घळई किंवा शंभू घळ हे ठिकाण आहे. त्या ठिकाणी रांजण खळगे आहेत त्यामध्ये कायम पाणी असते.

सातारा जिल्ह्यातील वाई येथील कृष्णा नदीच्या पात्रातील रांजणखळगे व ते जोडले जाण्याची प्राथमिक स्थिती पाहायला मिळते. इथे याला रामडोह नावाने ओळखतात.

घटप्रभा नदीवरील, सुप्रसिध्द गोकाकच्या धबधब्यालगतच्या पृष्ठभागावर अनेक रांजणखळगे आहेत.

पूर्वीच्या काळात खेड्यापाड्यांतील मंडळी अशा लहान खळग्यांचा उपयोग कपडे धुण्यासाठी पात्र म्हणून करीत असत.

पुणे आणि नगर जिल्ह्याच्या सीमेवरून कुकडी नदी वाहते. येथील निघोज गावाजवळ नदीच्या दोन्ही काठांवर बेसॉल्ट प्रकारातील खडक आहे.
इथे पाण्याच्या जोरदार प्रवाह असल्याने मोठ मोठे खळगे आहेत.
हे खड्डे म्हणजे निसर्गाचा विस्मयकारी आविष्कार आहे.
या प्रक्रियेला थोडी-थोडकी नव्हे तर हजारो वर्षे जावी लागतात.
कुकडीचे रांजणखळगे देशी-विदेशी पर्यटकांना आकर्षित करीत असून भौगोलिक बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी अभ्यासकही येथे येत असतात.
त्याची ख्याती संपूर्ण जगभर पसरलेली आहे.
रांजणखळग्यांच्या परिसरात नदीच्या पात्राच्या दोन्ही बाजूस मळगंगा देवीची दोन मंदिरे आहेत. आणि या दोन मंदिरांना जोडणार्या् पूलाच्या मध्यभागी उभे राहून रांजणखळग्यांचे विलोभनीय दिसते.

अनेकदा निरीक्षणातून असं दिसून येतं जिथे पाण्याचा प्रवाह नसतानाही मोकळ्या सपाट प्रदेशात,शेतातून किंवा उंच डोंगर माथ्यावरही असे रांजण खळगे आढळून येतात. लक्षावधि वर्षामध्ये नदीच्या किंवा पाण्याच्या प्रवाहामध्ये झालेल्या भूबदलाचे हे पुरावे असतात. अशी ठिकाणे सह्याद्रित बर्यानच ठिकाणी सापडतात.

असे हे निसर्गदेवतेने केलेले आविष्कार जरी विज्ञानाच्या अभ्यासाचा विषय असले तरी आपल्या जीवनाशी अनेक अर्थाने संबंधित असतात. अशा ठिकाणी जेव्हा कधी एकट्याने भटकंतीसाठी जाणं होतं तेव्हा तुकोबांचे शब्द आठवतात
येणे सुख रुचे एकांताचा वास।
नाही गुणदोष। अंगी येत।।
हाच तो निसर्ग आंगणापासून डोंगरपर्यंतचा.
असे व्हिडिओ शहरातील प्रेक्षकांप्रमाणे ग्रामीण भागातील मुलांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी जरूर शेअर करा, लाइक करा, बेल आयकोंवर क्लिक करा आणि माझ्या या चेंनेलला सब्स्क्राईब करा.

माझ्या चॅनलला subscribe, like, share करा.
मोबाईल - 9420444969
rupaksane@gmail.com