Скачать или смотреть कर्नाटकातील 3000 वर्ष पुरातन महाश्मयुगीन स्थळ | हम्पी जवळचे - हिरेबेनकल | Rupak sane

हे आहे हिरेबेनकल किंवा हिरेबेनकल्लू नावानं ओळखलं जाणारं कर्नाटकतल्या कोप्पल जिल्ह्यातल एक मेगालिथिक म्हणजे महाश्मयुगीन स्थळ.
इथे वावरताना हे काहीतरी दैवी किवा अमानवी कृत्य वाटावं असं हे गूढ ठिकाण.
इथल्या अत्यंत शांत,गूढ पण रम्य परिसरात रेंगाळताना आपल्या मनात अनेक प्रश्न घोळू लागतात.
हजारो वर्षांपूर्वी मानवाचे तंत्रज्ञान अगदी प्रार्थमिक अवस्थ्येत होतं तेव्हाच्या मानवाने
हे महाकाय दगड एकमेकावर त्यांनी कसे ठेवले असतील ?
या संस्कृतीचे जनक कोण होते ?
असे गूढ आणि अनाकलनीय प्रश्न आपल्या मनात येतात.
स्थ्यनिक जनसामन्यानची याबद्दलची मत प्रचलित असतात.
हे कोण्या विलक्षण माणसांनी केलेले काम आहे,
हे देवांनी केलेल आहे किंवा इथे भुते राहतात. तर हे कोण्या राजाने केलेलं आहे असे
गोंधळून टाकणारि मत असतात.
पण मानववंश आणि मानवाच्या इतिहासाचे अभ्यासक मात्र या बद्दल जे सांगतात ते म्हणजे
इसवीसना पूर्वी 800 ते 200 या कालखंडातल्या मानव संस्कृतीत महाकाय ओबडधोबड शिळांची रचना करून डॉल्मेन्स म्हणजे अंत्यसंस्काराच्या जागेवर अशी स्मारके उभी करण्याची पद्धती होती.
त्या संस्कृतीला महापाषाण किंवा महाश्मयुगीन संस्कृती म्हणजे मेगॅलिथिक कल्चर असं म्हटलं जातं.
‘मेगालिथ’ हा शब्द ‘मेगा’ म्हणजे मोठा आणि ‘लिथोस’ म्हणजे दगड या दोन ग्रीक शब्दांपासून बनला आहे.
ह्या महाश्मयुगीन संस्कृतीच्या खुणा आणि अवशेष जगात जवळपास सर्वत्र दिसून येतात. मेगालिथिझम ही जगभरातील घटना आहे.
इंग्लंडच्या किनाऱ्यापासून जपानपर्यंत अश्या हजारो डॉल्मेन्स म्हणजेच दफनस्मारके आढळतात. भारतभरही असे महाश्मयुगीन संस्कृतीचे अवशेष मोठ्या प्रमाणात दक्षिण भारतात उपलब्ध झाले आहेत. त्यातलच हे हिरेबेनकल किंवा हिरेबेनकल्लू.
ही स्मारके मानवी दफनाशी संबंधित आहेत की अजूनही कोणत्या कारणासाठी ती उभी केली गेली ह्याचा अभ्यास जगभरातले संशोधक करत असतात.
सामान्यांसाठी मात्र हे अनाकलनीय आहे.
अभ्यासकांच्या मते मृत व्यक्तींचे दफन करून दफनस्थानावर वर्तुळाच्या आकाराच्या दगडी स्लॅब्सच छप्पर आणि उभे दगड वापरुन बांधकामाच्या इतर कोणत्याही मिश्रणाचा वापर न करता ह्या राचना उभारलेल्या आहेत. हजारो वर्ष त्या तश्याच आहेत.
त्यांच्या रचना आणि आकारात भिन्नता दिसते. पण ठेवण सारखीच आहे.
छत तयार करणारे कॅपस्टोन आणि उभे तीन – बाजूने तर काही चारही बाजू बंद असलेले हे कक्ष आहेत.
काही लहान डॉल्मेन्स अगदी फुटभर उंचीचेही आहेत.
अश्या पद्धतीची दफनप्रथा आजही काही संस्कृतीत प्रचलित आहेत.
1835 मध्ये हिरेबेनकलवरील पहिला अहवाल रॉयल एशियाटिक सोसायटीच्या जर्नलमध्ये फिलीप मेडोज टेलर या ब्रिटिश अभ्यासकांने प्रकाशित केला. जे हैदराबादच्या निजामाच्या सेवेत होते.
त्या नंतर 1944 ते 1948 दरम्यान, ब्रिटिश पुरातत्वशास्त्रज्ञ आणि ब्रिटिश सैन्यातील अधिकारी सर मॉर्टिमर व्हीलर यांनी हे पुरातत्व उत्खनन हाती घेतले;
स्टॅनफोर्ड युनिव्हर्सिटीच्या मानववंशशास्त्र विभागाच्या अँड्र्यू बॉअर यांनी अलीकडच्या वर्षांत संशोधन करून सुमारे 50 एकर परिसरातल्या ह्या पुरातन वास्तू ओळखल्या.
यांच्या मते इथे अंदाजे 400 मेगालिथिक स्मारकांची मांडणी असावी. पण त्यापैकी बहुतेक आता कोसळले आहेत.
आता त्यातली ही काही स्मारके गूढ अवस्थेत उभी आहेत.
स्थानिक भाषेत 'सात टेकड्या' म्हणून हे ठिकाण ओळखले जाते , या सात टेकड्यांच्या खडकाळ रांगेत अंत्यसंस्काराची ही स्मारके आहेत.
तुंगभद्रा नदीच्या डावीकडे असलेले हे ठिकाण म्हणजे महाकाय विखुरलेल्या दगडांचे उत्तुंग ढीगरे, काटेरी झुडपे आणि निसरड्या चुकवणार्याठ असंख्य वाटा असलेले निर्मनुष्य असे ठिकाण आहे. आसमंतात कित्येक मैल मनुष्यवस्ती नाहीये. इथे अजूनही श्वापदांचा वावरही भरपूर आहे.
याच्या जवळच एक सुंदर असा कमळांनी बहरलेला तलावाचा परिसर एखाद्या गूढ कथेतला भासतो.
काही स्मारकाना अशा गोल किंवा एका कोपर्या त खिडक्या आहेत.
आता या जागेची देखभाल आणि संरक्षणाची जबाबदारी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने घेतलेली आहे. शतकानुशतके यातल्या अनेक डोल्मेन्सची तूटफूट झालेली आहे. अजूनही अनेक रचना कोसळत आहेत. पण त्यातून राहिलेल्या ह्या काही रचना आपल्याला दिसतात.
हिरेबेनकलच्या आसपासच्या गावातील स्थानिक लोकांचा असा विश्वास आहे की त्यांच्या वार्षिक उत्सवादरम्यान देव स्वतः या टेकडीवर फिरतात.
या रचनांव्यतिरिक्त, हिरे बेनाकलची आणखी एक अनोखी गोष्ट आहे ती म्हणजे प्रागैतिहासिक मानवाने चितरलेली रॉक पेंटिंग्ज.
एकूण 11 ठिकाणी त्या प्राचीन मानवाची आश्रयस्थाने सापडली आहेत.
दाट झाडाझुडूपातून आणि अवघड धोंड्यांखाली ती असल्याने त्या ठिकाणावर आपल्याला सहज जाता येणे कठीण आहे.
ह्या रॉक पेंटिंग्स मधल्या प्राणी आणि देवातांच्या चित्रातून त्या काळातल्या मानवाच्या जीवनाबद्दल बरेच काही संकेत सापडतात.
पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर अश्या स्मारकांनी सामान्य जनतेला आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांना मोहित केलेले आहे. ही स्मारके आणि दगडांच्या रचना सर्जनशीलतेच्या पलीकडे जाणाऱ्या आहेत.
मानवाची विविधता,संस्कृति, श्रद्धा,परंपरा, 'मृत्यू आणि त्या नंतरचे जीवन', ते जाणण्याची इच्छा आणि त्यावरचा विश्वास या संकल्पनेतून प्रकट होणाऱ्या ह्या दृश्य रचना आहेत.

ह्या रचना केवळ शवागाराच्या लँडस्केपचे प्रतिनिधित्व करत नाहीत तर माणसाच्या उत्क्रांतीतील लोहयुग आणि पाषाण युगातील मानवी सर्जनशील प्रतिभेचा उत्कृष्ट नमुना दर्शवतात.
हा मानवी इतिहासाचा हा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.
त्या माणसांनी हे करताना नेमका कोणता दूरदर्शी विचार केला होता हे आपल्याला निश्चित माहिती नसल तरी आपल्यासाठी हा सांस्कृतिक वारसा आहे असं मानून पुढच्या पिढीसाठी इतिहासाच्या अभ्यासाचं ठिकाण म्हणून तें टिकवून ठेवण हे आपलं काम आहे.

माझ्या चॅनलला subscribe, like, share करा.
मोबाईल - 9420444969
rupaksane@gmail.com
   / @rupaksane