Yer bir neçə qatdan ibarət olan “şəffaf kürə”nin içərisindədir. Ayrı- ayrı qatlardan ibarət olan hava təbəqəsi atmosfer adlanır. Atmosfer qatları bir-birindən havanın temperaturu, rütubəti və s. xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir.
Atmosfer Yeri çox qızmaqdan və soyumaqdan, kosmosdan düşə biləcək səma cisimlərindən qoruyur. Əgər atmosfer qatı olmasaydı, Yer səthində gündüzlər 200°C isti, gecələr isə 160°C şaxta olardı. Səmadan düşən meteoritlər dərin çökəklik yaradardı. Lakin hava qatından keçən nəhəng meteoritlər yanmaya məruz qalır, xırda hissələrə bölünür.
Atmosfer canlı orqanizmləri onların tənəffüsü üçün vacib olan qazlarla təmin edir.
Havada oksigenin əsas mənbəyi bitki örtüyüdür. Bitkilər fotosintez prosesində havadakı karbon qazını udur və oksigeni qaytarır. Havada daim su buxarı mövcuddur. O, əsasən, atmosferə okean və dənizlərin səthindən buxarlanma nəticəsində daxil olur. Atmosferdə xeyli miqdarda toz hissəcikləri də mövcuddur. Tozun mənbəyi Yer səthindən havaya qalxan bərk hissəciklər, zavod və fabrik tullantıları, eləcə də avtomobillərdən çıxan qazlar, vulkan püskürmələri və s.-dir.
Troposfer- atmosferin alt qatı olub, orta qalınlığı 11 km, ekvatorda 17-18 km, mülayim enliklərdə 10-11 km, qütblərdə 7-8 km-dir. «Hava fabriki» adlandırılan troposferdə hündürlük artdıqca temperatur və təzyiq azalır. Yerin cazibə qüvvəsinin təsiri nəticəsində atmosfer kütləsinin 80%-i troposferdə cəmləşib. Troposferdə külək əsir, bulud yaranır, yağıntı düşür. Günəş şüalarının yer səthini qeyri-bərabər qızdırması, gecə və gündüzün növbələşməsi, Günəş istiliyi və işığının udulma və əks olunma dərəcəsi troposferdə havanın temperaturunun dəyişməsinə təsir edən əsas amillərdir.yerləşib, qalınlığı 55 km-ə qədərdir. Stratosferdə su buxarı olmadığından burada bulud da yaranmır. Stratosferdə 15-35 km arasında qalınlığı 20 km olan Ozon qatı yerləşir. Ozon qatı Yerdəki canlıları məhvedici cod kosmik süalardan və Günəşin ultrabənövşəyi süalarından qoruyur. 1986-cı ildə Antarktida üzərində, 2-3 il sonra subtropik qurşaqda, 1992-cı ildə mülayim qurşaq üzərində ozon qatının deşilməsi müşahidə edilib. Ozon qatının nazilməsinə səbəb hərbi təyyarələrin çox yüksəkdən uçması, atmosferdə kükürd qazının artması, soyuducu və aerozollarda freon qazından istifadədir. Bu səbəbdən ozon qatı ildə 5-7% azalır.
3. Mezosfer - stratosferin üstündə 55-80 km arasında yerləşir. Mezosferdə qütb parıltısı olur.
4. Termosfer - mezosferin üzərində 80 km-dən 800-1000 km arasında yerləşir. Bu qat Günəşin zərərli rentgen süalarını udaraq,onların yerə düşməsinin qarşısını alır. Bu qat bəzən ionosfer adlandırılır.
5. Ekzosfer -ən üst təbəqə olub, 3000 km-ə qədər davam edir.
Atmosferin əhəmiyyəti. Atmosfer gündüz Yer səthinin həddən artıq qızmasının, gecə isə tez soyumasının qarşısını alır. Əgər atmosfer olmasaydı Yerin orta temperaturu indikindən 38°C aşağı olardı. Insan atmosfersiz 4 dəqiqədən artıq yaşaya bilməz. Atmosfer Yerdə – enerji, maddələr və qaz dövranının həyata keçməsində mühüm rol oynayır. Yerdə suyun olmasına səbəb olur. Məhz atmosferdə bulud yaranır və yağıntı düşür. Atmosfer olmasaydı Günəş şüaları səpələnməz, səs yayılmazdı. Kosmosdan gələn meteoritlər atmosferə daxil olduqda hava ilə sürtülərək alışıb yanır və əksəriyyəti Yerə çatmır.
Havanın tərkibində zərərli maddələrin miqdarı normadan artıq olduqda insanlar allergiya və astma xəstəliklərinə daha cox yoluxurlar. Müasir şəhərlər həm də səs-küylə “çirklənir”, bu isə insanların əsəb sisteminə mənfi təsir edir. Ona görə də xüsusilə iri şəhərlərdə bağ və parklar salınmalıdır.
Hava şəraitinə dair dəqiq məlumatları televiziya, radio və internetdən almaq mümkündür. Hava atmosferin müəyyən anda müşahidə edilən vəziyyətidir. Havanın temperaturu və rütubətliliyi — onun elementləridir.
Temperatur günəş şüalarının Yer səthinə düşdüyü bucaq ilə bilavasitə əlaqədardır. Yayda günəş şüaları Yer səthinə böyük bucaq altında düşür. Buna görə havanın temperaturu daha yüksək olur. Qış aylarında isə əksinə, günəş şüalarının düşmə bucağı kiçik olduğuna görə hava soyuq olur.
Havanın temperaturunun dəyişməsi - küləyin, havadakı su buxarı isə buludluluğun və atmosfer yağıntılarının yaranmasına səbəb olur.
istifadə olunan resuslar.Kayzen.az/6cı sinif dərslik
Информация по комментариям в разработке