Скачать или смотреть Φωκίων Κοτζαγεώργης, Καθηγητής Οθωμανικής ιστορίας, Α.Π.Θ.

Φωκίων Κοτζαγεώργης
Καθηγητής Οθωμανικής ιστορίας, Α.Π.Θ.

Όψεις της παρουσίας των Αγιορειτών στη Θεσσαλονίκη του 18ου αιώνα.

Οι σχέσεις Αγιορειτών και Θεσσαλονίκης κατά την οθωμανική περίοδο ήταν εντατικές. Περί αυτού μαρτυρά το γεγονός ότι συχνότατα οι πρώτοι κατέφευγαν στις δικαστικές και διοικητικές αρχές της δεύτερης για διάφορα ζητήματά τους, ακόμη και για όσα αφορούσαν εντός της αθωνικής χερσονήσου θέματα. Αν και τυπικά μόνο από τον 17ο αιώνα και εξής ανήκε το Άγιο Όρος στην άμεση διοικητική περιφέρεια (καζάς) της Θεσσαλονίκης, οι επαφές των μοναχών με το μεγάλο αστικό κέντρο χρονολογούνται ήδη από την εποχή της οθωμανικής κατάκτησης, λόγω της μεγάλης πολιτικής και οικονομικής σημασίας της Θεσσαλονίκης για την ευρύτερη περιοχή και ως εκ τούτου και για το Άγιο Όρος.
Καθώς, γενικά μιλώντας, οι επαφές των Αγιορειτών με οθωμανικές αρχές σχεδόν εξαντλούνταν σε ζητήματα οικονομικής φύσεως, στην περίπτωση της Θεσσαλονίκης αυτές οι επαφές είχαν τουλάχιστον διττό περιεχόμενο: αφενός τις αθωνικές περιουσίες της διοικητικής περιφέρειας της Θεσσαλονίκης (κατεξοχήν στη Χαλκιδική) και αφετέρου τις αντίστοιχες μέσα στην πόλη. Η μέχρι τώρα γνώση μας γι’ αυτές, ειδικά για τις τελευταίες, στηρίζονται αποκλειστικά στα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα, καθώς το περιεχόμενο των οθωμανικών αρχείων των αγιορειτικών μονών, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, παραμένει άγνωστο.
Για τη Θεσσαλονίκη ο ιστορικός της οθωμανικής περιόδου διαθέτει μια πολύτιμη πηγή, το δικαστικό αρχείο της, αποτελούμενο τουλάχιστον για τον 18ο αιώνα από τους ιεροδικαστικούς κώδικες. Αν και το περιεχόμενο του ογκώδους αυτού υλικού είναι πολύ καλύτερα γνωστό από το αντίστοιχο των αγιορετικών αρχείων, ωστόσο δεν έχει αναληφθεί ακόμη καμιά ερευνητική προσπάθεια για να αποδελτιωθούν οι υποθέσεις που αφορούν το Άγιο Όρος. Ο χαρακτήρας της παρούσας ανακοίνωσης είναι πρόδρομος. Σκοπεύει να παρουσιάσει δειγματοληπτικά παραδείγματα αγιορειτικών υποθέσεων, ερανισμένα από τους ιεροδικαστικούς κώδικες. Λόγω της ευρείας θεματικής αυτού του είδους της πηγής, η ανακοίνωση δεν θα περιλάβει υποθέσεις που αφορούν μετόχια της υπαίθρου, αλλά θα εστιάσει μόνο σε αυτές που σχετίζονται με την ίδια την πόλη. Όπως συμβαίνει με αυτό το είδος της πηγής, μέσα από τις υποθέσεις αναδύεται ο ζωντανός κόσμος των Αγιορειτών στην οθωμανική μεγαλούπολη, στον οποίο οι μοναχοί αγοράζουν, πωλούν, δανείζονται, διεκδικούν, παραπονιούνται, ανταγωνίζονται, συνεταιρίζονται με την πανσπερμία των ανθρώπων που σύχναζαν ή κατοικούσαν μόνιμα στην πόλη. Θεωρητικά κάποιες από τις υποθέσεις υπάρχουν και στα αρχεία των μονών, ώστε, όταν αυτά καταστούν γνωστά στην έρευνα, να μπορεί να γίνει μια σύγκριση των δύο πηγών και να εξαχθούν περαιτέρω συμπεράσματα. Πάντως και πέρα από τη σύγκριση με τα αγιορείτικα αρχεία, η παρούσα πηγή και παρά την αποσπασματικότητά της, δίνει μια πολυπαραμετρική εικόνα της αγιορείτικης παρουσίας στη μακεδονική μητρόπολη και νομίζουμε ότι θα ανοίξει δρόμο για περαιτέρω ανάπτυξη της έρευνας των σχέσεων Αγίου Όρους και Θεσσαλονίκης.