Скачать или смотреть 690302 การซักและการย้อมผ้า

พระพรหมวชิรญาณโสภณ (เลี่ยม ฐิตธมฺโม)
ได้ให้โอวาท ณ หอฉัน วัดหนองป่าพง ให้แด่ภิกษุ-สามเณร
ในวันที่ 2 มีนาคม 2569

พระเดชพระคุณหลวงพ่อ ได้เมตตากล่าวถึงวันมาฆบูชา และธรรมเนียมปฏิบัติในการซักและการย้อมผ้ากาสาวพัสตร์ (จีวร)
ในทางพระธรรมวินัยไม่ได้เป็นเพียงการทำความสะอาดร่างกาย แต่เป็น "วัตรปฏิบัติ" หรือธรรมเนียมที่แฝงด้วยการฝึกสติ ความอดทน และการรักษาศรัทธาของผู้พบเห็น

พระเดชพระคุณหลวงพ่อ ได้ใช้คำว่าธรรมเนียมปฏิบัติ ดังนั้นจึงขอขยายความธรรมเนียมและข้อปฏิบัติที่สืบทอดกันมา โดยเฉพาะในสายวัดป่ากรรมฐานครับ
1. ธรรมเนียมการซักผ้า (ระเบียบปฏิบัติ)
ในพระวินัยมีระเบียบเกี่ยวกับการซักผ้าที่พระสงฆ์ต้องปฏิบัติ เพื่อถนอมของสงฆ์และฝึกความละเอียดอ่อน:
การตรวจเช็ค: ก่อนซักต้องตรวจดูว่ามีสิ่งของตกค้าง หรือมีส่วนใดชำรุดหรือไม่ หากขาดต้องซ่อมแซม (ชอนไช) ก่อนซัก
สถานที่ซัก: ต้องซักในที่ที่จัดไว้ ไม่ซักในที่สาธารณะที่อาจรบกวนผู้อื่น หรือในแหล่งน้ำที่ชาวบ้านใช้ดื่มกิน
กิริยาขณะซัก: ต้องทำด้วยความสำรวม ไม่เล่นหัว ไม่ส่งเสียงดัง และไม่ขยี้ผ้าแรงจนเนื้อผ้าเสีย (เป็นการฝึกรักษาของใช้)
การตาก: มีธรรมเนียมการ "พาดผ้า" บนราวไม้ไผ่หรือสายระจด โดยต้องคลี่ผ้าให้เรียบร้อย ไม่ให้ผ้าพันกัน และไม่ตากในที่ที่มีสัตว์ปีกหรือสิ่งสกปรกอาจตกลงมาใส่

2. ธรรมเนียมการย้อมผ้า (การทำกัปปะ)
การย้อมผ้ากาสาวพัสตร์ถือเป็นงานใหญ่ที่พระสงฆ์มักทำร่วมกัน (ในสมัยก่อนหรือวัดป่า) เพื่อรักษา "สีอักกะ" (สีน้ำฝาด) ให้ถูกต้องตามวินัย:
การเลือกสี: ต้องไม่ใช้สีสดใส 7 สีที่ทรงห้าม (เช่น สีคราม, สีเหลืองสด, สีแดงสด, สีชมพู) แต่ให้ใช้สีที่ได้จากส่วนต่างๆ ของต้นไม้ เช่น ราก, ลำต้น, เปลือก, ใบ หรือดอกไม้ที่ให้โทนสีหม่น
พิธีการ "พินทุ": ก่อนจะนำผ้าที่ย้อมหรือผ้าใหม่มาใช้ ต้องทำ "พินทุ" คือการทำจุดตำหนิด้วยสีเขียวครามหรือสีดำที่มุมผ้า เพื่อแสดงความเป็นเจ้าของและไม่ให้ยึดติดในความสวยงามของผ้าใหม่
การ "ตุ๋น" ผ้า: การย้อมด้วยแก่นขนุนต้องใช้เวลานาน ต้องคอยเติมไฟและคนผ้าตลอดเวลา เป็นการฝึกความอดทนและสมาธิ

3. จริยวัตรที่เกี่ยวข้อง (ความหมายทางธรรม)
การประมาณในการใช้: พระท่านจะซักและย้อมเมื่อจำเป็นจริงๆ เช่น ผ้าเริ่มมีกลิ่นอับหรือสีซีดจางเกินไป เพื่อไม่ให้เป็นการฟุ่มเฟือยทรัพยากร
ความสามัคคี: ในวันย้อมผ้า (วันลงหม้อ) พระสงฆ์ในวัดจะมาช่วยกันสับไม้ ต้มน้ำ และช่วยกันยกผ้า เป็นการสร้างความสามัคคีในหมู่คณะสงฆ์
การพิจารณาบริขาร: ขณะซักหรือย้อม พระท่านจะสวดมนต์หรือพิจารณาว่า "ผ้าจีวรนี้มีไว้เพื่อกันร้อน กันหนาว กันสัมผัสจากแมลง และเพื่อปกปิดอวัยวะ ไม่ใช่เพื่อความสวยงาม"

สรุปขั้นตอนตามลำดับธรรมเนียม:
เตรียมผ้า: ตรวจสอบและซ่อมแซม
เตรียมน้ำฝาด: ต้มแก่นไม้ (เช่น แก่นขนุน) จนได้สีเข้ม
ซักสะอาด: ล้างฝุ่นละอองออกจากผ้าก่อน
ย้อม (ลงหม้อ): นำผ้าลงต้ม/แช่ในน้ำฝาด คลุกเคล้าให้สีเสมอกัน
ผึ่งลม: ตากในที่ร่ม ลมโกรก จนแห้งสนิท
พินทุ: ทำจุดตำหนิก่อนนำกลับมานุ่งห่ม

การปฏิบัติเช่นนี้ช่วยให้พระสงฆ์ได้รักษา "สมณสารูป" คือความงดงามที่เหมาะสมกับเพศบรรพชิตนั่นเองครับ